By Thangsawihmang
Tipaimukh Dam hi bawl zo a ni huna chun Central Sawrkar, Assam le Manipur ta ding chun thil tha ning a tih, a tawksiet Hmar-hai ta ding ruok chun tawngse inphur tlak chau a ni ding zie ei hril nuom a nih. Dam hi bawl zo a ni huna chu Hmarhai inphumna ding thlan cho zo ang hung ni tang a tih; hi thu hi a tlung ngei ding zie zawlnei Isai ang vangin ei hrillawk ngam a nih. A biel mipui ta dinga Tipaimukh Dam hin harsatna an tlun ding thenkhat chau tarlang ei tih.
1. Ram a suksiet ding: Ram 311 Sq. Km. chu tui hnuoia um a tih, hi baka hin Dam Area (catchment area) lien tak Tipaimukh Hydel Project hnuoi a um bawk a tih. A ram mipui ei pung deu deu, fak le dawn zawngna ding ram hung chin a ta, mi tamtak chu khawsakna ding hmun nei lovin hung um an tih. Hmar Ram
(Hmar Land) pi le puhaia inthawka kum 300 chuong ei lo hluo chu hung boral der tang a tih.
2. Hnam Rohlu a suksiet ding: Tuiruong dunga pi le puhai sulhnu, Rawtaw, Lalruong sulhnu, Suipuinu lim, Vangai Suongdaw le a dang dang tui hnuoia um tang a tih. Hieng hnam rohlu hi siemfawm thei an nawh, suma inchawk thei an bawk nawh, inro nachang hre a, inro bawk ding a nih.
3. Sik le sa sukdanglam: Sik le sa hung danglam a ta, tuipui lien tak a um ding an leiin boruok hung lum a ta, natna hri tum tum hung suok a ta, mihriem hriselna suksietin um a tih.
4. Sungkuo suksieta um ding: Survey Report dungzui chun Tipaimukh Dam hi khuo 8 suksiet ning a ta, sungkuo (families) 1461 suksietin um bawk a tih. Hi lei hin mi tam tak chu khawsakna ding hmun tlasam an ta, mitthli pumin Hmar biel maksan tang an tih.
5. Puotieng mi chimral: Hnam var le changkang lem vai ngalsang hung an ta, chu huna chun 'a ru no no suok a' thaw hung ni tang a tih. Ei mizie hlak chu hrilfie tam ngai lo, mani inlal tumlova mi dang lal a siem chu ei thiem zawng tak. Hun sawt ngai naw nih, hnam dang inlalna hnuoia umin mi hung chimral vak an tih.
6. Hnam dang le innei: Pasal chu hnam dang nuhmeia nei chu kutpar tleika tiem khawp chau an nih, nuhmei ruok chu hnam dang pasala nei chu kutpar le keparin a dai ta nawh; hnam dang pasala nei chu an thiem zawng tak a nih. Pioneer kuli sahapui ang ela dum hman an dit chun hnam dang tlangval pasala nei hung inel an ta, hnam dang papui Officer nuhmei pahnina/pathumna dam hung ni tang an tih. Mipui tam lemin Hmar biel hung suoksan an ta, mi thenkhat ruok chu an makhai zarin inden takin um thei an tih.
RELIEF AND REHABILITATION
Compensation, Relief le Rehabilitation hi inhnemna tlak an nawh, chun beisei angin hmu naw bawk ei tih. Ministry of Rural Development (Department of Land Resources) Land Reforms Division, New Delhi, the 31st October 2007 chun 13-12-2005 hmatienga lo Or hmun neinaw chu compensation pek thei lo dingin an hril. Chun, a hril pei dan chu hieng ang hi a nih. BPL sungkuo in umna hmun hluosuoka um chu in bawlna ding Rs. 25,000 le hmangruo phurna Rs. 5000 pek ning a tih, ti a nih. Chu umzie chu Rs. 30000 chau a nih, tulaia ding chun hi sum hi thingphek in khawm an bawl thei nawh; BPL sungkuo naw chun hmu thei ding an nawh. Chun, ram inhmun khawm tlangram chu sungkuo pakhata 150 sq.meter neka lien lo, phairama chu 75sq.meter neka lien lo, ti a nih. Ran vai an chun ran in bawlna dingin Rs. 10000 pek ning a ta, ram siemthatna (land development) dingin Rs. 10000 tiin an ziek bawk.
EI RAM HI EI ROHLU:
Ruonglevaisuo (Tipaimukh Sub-Division) hi Hmar pawl thumin ei hluo tah. "Dimphaia inthawkin mi tamtakin Burma an lut lai chun Lalruong le mi themkhat chu Vangai tlang an lut a. "(Hranglien Songate: Hmar History p,119). Lalruong hi Bom hnam a nih, Bom chu Hmar hnam kaupeng pakhat a nih. Lalruong le Bomhai hin Vangai an hluo tan hun hi 1250AK vel ring a nih. Bomhai hnunga Ruonglevaisuo hluotu chu Langrong, Darlong, Sakechep, Chiru, Kom, Anal le hnam thenkhat an nih. Vawisuna Ruonglevaisuo hluotuhai lut hun 1860-1880 hma deu hin Langrong le hnam dang hai hin Ruonglevaisuo an maksan ni a hriet a nih. Ruonglevaisuo (Tipaimukh) chu sawrkar lekhaah 'Hmar-Ram' tiin an ziek nawh, amiruokchu, pi le puhaia inthawka kum za tam ei lo hluo ram chu 'Hmar Ram' Pathien mi pek a nih.
Ei ram hi ei rohlu a nih. Tuiruong chu hringna lampui (lifeline) a na, lamlien (motor lam) tlung hma khawma Tuiruong hmangin huon thlai le lo thlai Silchara ei zawr a, ei mamaw ei inchawk thei bawk. Tuiruong chun pilhang a phur leiin hmun dang nekin bu le bal, huon thlai khawm a tha bik bawk. Tuiruong chun pasietna a phur hmang a, hausakna ruok a phur lut. Kum 80 vel liem ta a khan Manipur sim tieng mi popo chi phurna chu Ruonglevaisuo a nih. Hmar Ram chu Gospel lutna ani leiin Gospel lut le inruol khan taksa le thlarau malsawmna khawm a lut a nih. Manipur sawrkar/Minister/ MLA ni lovin ei ramah Lalpa Isu roreltu a ni chun taksa malsawmna chu hni ngai lovin inhlanin ei um ding zie chu hmu theiin a um. Churachandpur District sunga Sub-Division dang popo neka ei vangneina hi ei ngaituo hlak am?
Inhma deu lai khan Tipaimukh Road that naw leiin Truck/Shaktiman chau a tlan thei leiin hnam dang chun Truck chu 'Hmar bawm' an tih a, vawk ang chaua inphur ei ni kha. Pathienin ei ram leilunga malsawmna a vur hi ngaituo ro. Kum 2008-2009 hun sung chaua khawm Hmarrama sum lut hi a ropui a nih, aithing le hmarcha ngawt khawmin khaw lien deu haia chu crore a lut deu vawng a nih; ram thing le ruo hlak chu zawr theinaw um der lo. Hmunphi man tak tak a ropui, "Lalpa'n thil ropui takhai a mi thaw pek a ei lawm hle a," ti el ding a nih. Parbung khuo chaua khawm hmun 15 laia hmunphi an inchawk a, nitin Rs 10000/chuong man an inchawk seng; chuongang ngawt chun thla khat lai an aw a nih. Hmunphi man ngawt khawm Ruonglevaisuo (Tipaimukh Sub Division) a chun crore tel a lut a nih; Sub Division dang chu hieng ang hi a ni ve nawh. Inhma laia Truck kha nita lovin tuhin chu motor chin Pickup/Bolero dam an inlawn tah. Tu chena Hmarrama ke pali nei motor um zat ei hriet dan chu hieng ang hi a nih; Pherzawl2; Tinsuong-2; Damdiei-3; Taithu2; Parbung-6; Lungthulien- 9; Sipuikawn-6; Rawvakawt-2; Senvon-2, Total-34. Hmarram hin Tipaimukh Dam a mamaw der nawh, a mamaw tak chu motor lamlien tha a nih.
VIVA LA HMARRAM
"Hmarram dam zing rawh" ei ti ngam ding? "Sawrkar order ei dang thei nawh" ti a iengkhawm thaw lova ei ui tuilien thlir el chun Dam tui lienin mi chimpil vawng a ta, thi vawng ei tih. Pi le puhaia inthawka ei hluo hi tu ram khawm an nawh, Hmarram a nih, ei humhal ngam naw chun vawkpui khawm ei tluk naw ning a tih; Vawkpui chun a bu suksettu chu a tawp hlak. Ei ram nei tasa hman humhal ngam lova hmun danga Autonomous District Council nawr dam chu thil awm niin ei hriet nawh, thi ngama ei ram hi ei humhal ngam ruok chun chu nawrna dinga memorandum tha tak a ni ring a um. Hnuoi hi mihriem umna dinga Pathien siem a na, Hmarram chu Hmar umna dinga Pathien siem a nih, a humhal chu a rama cheng Hmarhai mawphurna a nih; Pathien sin khawm a nih. Chun, 'thi ngama humhal' ti hin hriem inlet ding tina an nawh. Tipaimukh Dam hi bawl tan ani chun Hmarram thina dar an vuok ang ning a ta, bawl zo ani huna chun Hmarhai phumna ding thlan cho zo ang ni bawk a tih. Ek che thunga thung a hunta nawh, thudik tana bau, kut le ke hmang a hun tak zet an tah. Tipaimukh Dam hi a tawksiet Hmarhai ta ding chun HIV hrik ang vawng thina ngei ngei ding a nizie hrietna dinga na nei chun hre raw seh. Chuleiin, mani hlawkna ding lei a thudik inphatsan naw mi, Hmarram hmangaitu, 'Committee on Tipaimukh Dam' an hma thei anga ei siem nuom a um, chun, a tawksiet ding 'Tipaimukh Dam Affected Society' le inrawnin siem ni sien nuom a um bawk.
Source: Hmasawnna Thar